Iranian Languages and Allusions in the Divan-u Lugat it-Turk

Document Type : Research Paper

Authors

1 Department of Turkish Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran

2 Phd in Persian language and Literature,Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

10.22059/jal-lq.2026.407088.1561

Abstract

Mahmoud Kashghari’s Divan-u Lugat-it Turk contains numerous references to Iranian languages, both because the Turkic language has long been linked to Iranian languages and because Central Asia has long been a meeting place for these two peoples. In his work, Kashghari has made references to Iranian-speaking peoples, the study of which can shed light on the dimensions of the relationship between Iranian-speaking and Turkic-speaking peoples at the time of the composition of Divan-u Lugat-it Turk. In the present study, we have examined this relationship under the following nine headings: the connection between the Turkmens and the Persian language, the connection between Sogdian-speaking and Turkic-speaking peoples, the Arghu region and the Arghu dialect, the Kanjaks and their language, the Khotanese Scythians and the Khotanese language, Persian etymologies, some important words borrowed from Persian, some Persian words, and Iranian mythological references.

Keywords

Main Subjects

References

آیدنلو، سجّاد (1397 ش). «نام ترکی افراسیاب در دو متن فارسی». نامة فرهنگستان. 17 (2)، پیاپی 65، صص 65 ـ 72.
آیدنلو، سجّاد (1382 ش). «نشانه‌های سرشت اساطیری افراسیاب در شاهنامه»، پژوهش‌های ادبی، پاییز و زمستان، شمارة 2، صص 7 ـ 36.
اکبری‌مفاخر، آرش (1397 ش). در کوی آرشان (بیست گفتار دربارة حماسه‌سرایی در ایران باختری)، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن.
بیرونی، ابوریحان (1383 ش). الصّیدنه فی‌الطّب، ترجمة باقر مظفّرزاده، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حسن‌دوست، محمّد (1393 ش). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، پنج جلد، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
خالقی‌مطلق، جلال (1388 ش). گل رنجهای کهن (برگزیدة مقالات دربارة شاهنامة فردوسی)، به کوشش علی دهباشی، تهران: نشر ثالث.
رستگارفسایی، منصور (1379 ش). فرهنگ نام‌های شاهنامه، دو جلد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرشناس، زهره (1388 ش). «سکایی، زبان و خطّ و آثار»، دانشنامة زبان و ادب فارسی، جلد سوّم، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
سرکاراتی، بهمن (1398 ش). سایه‌های شکار شده (گزیده مقالات فارسی)، تهران: انتشارات طهوری.
سیمز ویلیامز، نیکلاس (1386 ش: الف). «سغدی»، راهنمای زبان‌های ایرانی، ویراستار: رودیگر اشمیت، ترجمه زیر نظر حسن رضائی باغ‌بیدی، دو جلد، تهران: ققنوس.
سیمز ویلیامز، نیکلاس (1386 ش: ب). «ایرانی میانة شرقی»، راهنمای زبان‌های ایرانی، ویراستار: رودیگر اشمیت، ترجمه زیر نظر حسن رضائی باغ‌بیدی، دو جلد، تهران: ققنوس.
صادقی، علی‌اشرف (1383 ش). «نسخه‌برگردان دیوان لغات‌الترك»، نامة بهارستان، بهار و زمستان، شمارة 9 و 10، صص 381 ـ 383.
میرعابدینی، ابوطالب و صدیقیان، مهین‌دخت (1386 ش) فرهنگ اساطیری ـ حماسی ایران (به روایت منابع بعد از اسلام)، دو جلد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فضل‌الله همدانی، رشیدالدین (1373 ش). جامع التواریخ، چهار جلد، به تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران: نشر البرز.
فن گاباین، ا. (1389 ش). «مناسبات ایرانیان و ترکان در اواخر دورة ساسانی»، تاریخ ایران کیمبریج، جلد سوّم (بخش اوّل)، گردآوری احسان یارشاطر، ترجمة حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
کاشغری، محمود بن الحسین (1389 ش). دیوان لغات‌الترك، ترجمة حسین محمّدزاده صدیق، تبریز: اختر.
کاشغری، محمود بن الحسین (1375 ش). نام‌ها و صفت‌ها و ضمیرها و پسوندهای دیوان لغات‌الترك، ترجمة محمّد دبیرسیاقی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
کریستن‌سن، آرتور (1400 ش). نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایران، ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضّلی، تهران: نشر چشمه.
نرشخی، ابوبکر محمّد بن جعفر (1362 ش). تاریخ بخارا، ترجمة ابونصر احمد بن محمد بن نصر القباوی، تلخیص محمّد بن زفر بن عمر، تصحیح مدرّس رضوی، مطبعة دولتی.
نولدکه، تئودور (1357 ش). حماسة ملّی ایران، ترجمة بزرگ علوی، تهران: مرکز نشر سپهر.
ئی امریک، رونالد (1386 ش). «ختنی و تُمشُقی»، راهنمای زبان‌های ایرانی، ویراستار: رودیگر اشمیت، ترجمه زیر نظر حسن رضائی باغ‌بیدی، دو جلد، تهران: ققنوس.
References
Clauson, Sir Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-Century Turkish, Oxford: At the Clarendon Press.
Daşdemir, Dilan (2018). Dîvânü lügâti’t-Türk’teki Argucanın Tarihî Türk Lehçeleri Çerçevesinde Değerlendirilmesi, T.C. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, basılmamış yüksek lisans tezi, Bolu, Türkiye.
Eker, Süer (2008 – 2009). “Türk-İran İlişkilerinde Dîvânü Lügâti’t-Türk’ün Tanıklığı”, Akademik Araştırmalar Dergisi, Kâşgarlı Mahmut Özel Sayısı, İstanbul, Kasım 2008 – Ocak 2009, s. 70-85.
Eker, Süer (2009 a). “Dîvânü Lügâti’t-Türk’te İranlı Kavramı”, II. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Bilgi Şöleni Bildirileri, Kâşgarlı Mahmut ve Dönemi, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Eker, Süer (2009 b). “Dîvânü Lügâti’t-Türk ve İran Dillerinden Kopyalar Üzerine I”, International Journal of Central Asian Studies, Volume 13. s. 233- 284.
Fikri Sertkaya, Osman (2009). “Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Geçen Her Kelime Türkçe Kökenli midir? veya Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’ünde Yabancı Dillerden Kelimeler”, Dil Araştırmalar, Sayı: 5, Güz, ss. 9-38.
Güner, Galip (2009). “Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Kençekler ve Bazı Kençekçe Kelimeler Üzerine Düşünceler”, Bilig/ 48, s 75-90.
Karahan, Akartürk (2009). Divanu Lugat’it-Türke Göre XI. Yüzyɪl Türk Lehçe Bilgisi, T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatɪ Anabilim Dalɪ, Eski Türk Dili Bilimdalı, Basılmamış Doktora Tezi.
Tekin, Talat (1989). XI. Yüzyıl Türk Şiiri, Divanu luğatit-Türkteki Manzum Parçalar, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ebn-Almoqaffa in Narrative and Poetry (Formerly known as Quarterly of Arabic Language and Literature
Volume 22, Issue 2
July 2026
Pages 137-149

Files

Share

How to cite

Statistics